Sachin Thite

  प्राथमिक टप्प्यावर दोघांमध्ये संवादातून काही उपाय काढणे जेव्हा अवघड जाते तेव्हा बिनदिक्कतपणे तज्ञ डॉक्टरांना भेटून त्यांच्याकडून समुपदेशन, तपासणी व उपचार घेणे गरजेचे आहे. अनेकदा काही गोष्टी या फक्त समुपदेशनातून सुद्धा सुटू शकतात. काही बाबतीत आपल्या मनात असणारे पूर्वग्रह कारणीभूत असतात, कधी चुकीची माहिती, कधी चुकीचे समज, कधी चुकीचे सल्ले, कधी भिती तर कधी अतिकाळजी अशी अनेक मानसिक कारणे यामागे असू शकतात, जी समुपदेशनातून दूर होऊ शकतात. कधी कधी काही हार्मोन्सच्या कमी-जास्त प्रमाणामुळे लैंगिक इच्छांवर परिणाम होऊ शकतो. यावर काही औषधे घेतल्याने फरक पडू शकतो. कधी काही व्यसन, तंबाखू, दारू, सिगारेट यांच्या अतिसेवनामुळे इच्छा कमी होतात, त्यावरही वैद्यकीय सल्ले व उपचार घेऊनच काही करता येऊ शकते. त्यासाठी लैंगिक तज्ज्ञां (sexologist)ना भेटणे गरजेचे आहे. वैद्यकीय उपचार घेण्यामध्ये कोणताही कमीपणा किंवा संकोच बाळगण्याचे काहीही कारण नाही. इतर साध्या साध्या आजारांसाठी आपण जसे सहज डॉक्टरांकडे जातो, तसेच इथे सुद्धा जायला हवे. मी डॉक्टरांकडे ही जाणार नाही आणि आपापसांत पण काही बदल करायला तयार नाही, असं ...

  एकमेकांच्या लैंगिक इच्छा व अनिच्छेचा आदर करून एकमेकांच्या सोबतीने एकमेकांना संतुष्ट ठेवण्याचा प्रयत्न जोडीदारांनी करायला हवा असं आपण मागच्या लेखात म्हटलं. पण यात जास्त अडचण तेव्हा येते जेव्हा दोघांच्या लैंगिक इच्छा व अपेक्षा यांच्यामध्ये बराच फरक असतो. म्हणजे एका जोडीदाराला एका दिवसात किंवा रात्रीत दोन-तीन वेळा संबंध हवेच असतात, किमान दिवसातून एकदा तर हवंच हवं असा त्याचा आग्रह असतो आणि दुसऱ्या जोडीदाराला मात्र कधीतरी आठवड्यातून एखाद्या वेळी किंवा कधी कधी दहा पंधरा दिवसांतून एखाद्या वेळी इच्छा होत असते, तेव्हा मात्र ही दरी फार मोठी होते व एकमेकांच्या इच्छा व अनिच्छेचा आदर हळूहळू कमी होत जाऊन त्यातून निराशा, एकमेकांविषयी तक्रारी, चिडचिड या गोष्टी सुरू होतात. इतर कोणत्याही तक्रारींपेक्षा आपल्या लैंगिकतेविषयीची तक्रार फारशी कुणाला सहन होत नाही. मग अर्थातच यातून दोघांमध्ये दुरावलेपण येत जाते. यावर काही उपाय आहेत का? तर अनेक आहेत. त्यापैकी काही उपाय हे अगदी सहजासहजी करण्यासारखे आहेत. सेक्स म्हणजे फक्त इंटरकोर्स (योनी व लिंग यांचे मिलन) नसून त्याच्या बऱ्याच आधी त्याची सुरुवात होते. आलिं...

  लग्न करताना आधीच आपल्या जोडीदारासोबत त्याची/तिची लैंगिकता व लैंगिक संबंधाविषयीचे विचार, समज आणि अपेक्षा याविषयी बोलायलाच हवे हे आपण आधी बोललोच. तरीही अनेकदा या सिरीजच्या तिसऱ्या लेखात पाहिलेल्या सुरेश आणि गीताच्या उदाहरणांसारखे काही उदाहरणे असू शकतात कि ज्यामध्ये सुरुवातीच्या काळात असणारी लैंगिक इच्छा नंतरच्या काळात कमी होत जाऊ शकते किंवा याच्या उलट काही वेळा काहीजणांमध्ये ती वाढतही जाऊ शकते. या जर-तरच्या पुढे घडणाऱ्या गोष्टी ना आपल्याला आधी माहिती असतात, ना आपण त्याविषयी आधी काही करू शकतो. अशा वेळी एकमेकांना दोष न देता त्यामागची नेमकी कारणे शोधून त्यावरील उपायांचा विचार करायला हवा. त्या लेखानंतर अनेकांचे प्रतिसाद आले होते. काहींनी काही उपाय सुचवले तर काहींनी एवढं विचारपूर्वक लग्न करूनही असे प्रॉब्लेम येऊ शकतात याविषयी चिंता व्यक्त केली होती. ही चिंता साहजिक आहे, पण याकडे प्रॅक्टिकल दृष्टीने पाहून यावरील उपायांचा शोध घेतला तर ही चिंता मिटू शकते. अनेकदा सुरुवातीला नवीन नवीन असल्याने लैंगिक संबंधांविषयी वाटणारे आकर्षण नंतरच्या काळात ते सवयीचे झाल्याने आपोआप कमी होत जाऊ शकते, जसे ते...

  गेल्या आठवड्यात ब्रिटन मधील गार्डीयन वृत्तपत्रामध्ये एका विवाहित पुरुषाने दिलेली जाहिरात सगळीकडे खूप व्हायरल झाली. ती जाहिरात अशी होती- 'आमच्या लग्नाला चाळीस वर्षं झाली. लैंगिकदृष्ट्या आम्ही दोघेही सक्रीय आहोत. आम्हा दोघांना एकमेकांचं कौतुक आहे. पण माझ्या पत्नीला कधीतरी एखाद्या लैंगिक जोडीदाराची निकड भासते आणि तिला असा 'friend with benefits' हवा आहे. आम्ही याबद्दल एकमेकांशी बोललो आहोत. आमची मुलंबाळं आमच्यापासून लांब राहतात. त्यामुळे त्यांना याविषयी काही माहिती होण्याची शक्यता नाही. आणि ऑनलाइन पद्धतीने आम्ही हे करू इच्छित नाही. तेव्हा हे कसं करावं ?' (या बातमीची लिंक खाली कमेंट बॉक्स मध्ये देत आहे.) जगभर अनेकजण या पुरुषाचे व त्यांच्या नात्यात असणारी ही मोकळीकता व समंजसपणा याचे कौतुक करत आहेत. अर्थात काहीजण हे वाचून नाके मुरडण्याचे व बोटे मोडण्याचे कामही करत असतील नक्कीच. पण खरंच जर नात्यात इतका समंजसपणा असेल आणि लैंगिक इच्छांकडे इतक्या स्वच्छ नजरेने व वास्तव म्हणून पाहणारे आणि एकमेकांच्या लैंगिक इच्छा व गरजांचा आदर करणारे जोडीदार असतील तर जगण्यात खरंच मजा असेल ना! आता ...

  काल 'भूमिका' हा मराठी चित्रपट पाहताना अनेक विचार मनात येऊन गेले. आपण प्रत्येकजण एका जन्मात कितीतरी भूमिका निभावत असतो. एकाच वेळी नात्यांमध्ये आई, वडील, भाऊ, बहिण, नवरा, बायको, मुलगा, मुलगी, काका, काकी, मामा, मामी, मावशी, आत्या, आजी, आजोबा यांपैकी अनेक नाती तर त्याचवेळी मैत्रीच्या जगात मित्र, मैत्रिण, जिवलग, प्रियकर, प्रेयसी अशी नाती आणि याच वेळी कामाच्या ठिकाणी सहकारी म्हणून, ज्युनिअर, सिनियर म्हणून, कुणी बॉस म्हणून तर कुणी नोकर म्हणून, कुणी शिक्षक, कुणी डॉक्टर, कुणी पोलीस, कुणी शेतकरी तर कुणी स्वतःचा व्यवसाय अशा आपापल्या कामाच्या क्षेत्रांत तर त्याच वेळी समाजात एक नागरिक म्हणून सुद्धा वेगवेगळ्या भूमिका बजावत असतो. या प्रत्येक भूमिकेत आपल्याकडून अनेकांना अनेक अपेक्षा असतात, तशाच आपल्यालाही अनेकांकडून अनेक अपेक्षा असतात. यातल्या काही अपेक्षा प्रत्यक्ष असतात, तर काही अप्रत्यक्ष. या अपेक्षा पूर्ण करण्याचे ओझे घेऊनच आपण या सगळ्या भूमिका जगत असतो. अर्थात यातसुद्धा ज्याच्या क्षमता कमी त्याच्याकडून अपेक्षा सुद्धा कमी आणि ज्याच्या क्षमता जास्त, त्याच्याकडून अपेक्षा जास्त हे सूत्र तर ...

  लग्न होण्याआधीच लग्नाचा विचार करत असताना जसा इतर सर्व गोष्टींचा विचार करतो, तसाच लैंगिक संबंध या महत्त्वाच्या मुद्द्यावरही तेवढ्याच गांभीर्याने व जबाबदारीने विचार व्हायला हवा. त्यासाठी पालकांचा रोल यामध्ये खूप महत्त्वाचा असतो. आपल्या मनामध्ये अगदी किशोरवयापासून लैंगिक भावना जागृत झालेल्या असतात. पण त्याविषयी अधिकृत माहिती कुठून मिळत नाही व त्याविषयी उघडपणे बोललेलं चालत नाही हे एव्हाना आपल्या लक्षात आलेलं असतं. त्यामुळे या गोष्टींविषयी माहिती मिळवण्यासाठी इतर पर्यायांचा शोध सुरू होतो. अनेकदा मोठया माणसांच्या गप्पांमध्ये असा काही विषय निघाला कि आपण कान टवकारून ते ऐकण्याचा प्रयत्न करतो. मग त्या ऐकलेल्या अर्धवट गोष्टींचा आपल्या बुद्धिप्रमाणे अर्थ लावतो आणि आपल्या मित्र-मैत्रिणींशी या विषयी गप्पा मारताना ते शेअर करतो. ते पण आपल्याशी असंच काही बाही शेअर करत असतात आणि यातून आपली लैंगिक संबंधांविषयीची प्राथमिक मते व भावना तयार होत असतात. पुढे पुढे इतर माध्यमेही आपल्या हातात येतात. मग अशा चुरस कथा असणारी पुस्तके, व्हिडीओज ज्यांना उपलब्ध होतात ते यांमध्ये रमत जातात व ज्यांना हे उपलब्ध होत ...

  खरंच लैंगिक संबंध (सेक्स) एवढा महत्वाचा असतो का हो? असा प्रश्न विचारून यावर मोकळेपणाने बोलायला सांगितले तर कितीजण बोलायला पुढे येतील ही शंकाच आहे; पण हा प्रश्न गंभीर आहे हे आपल्यातील अनेकांना मनोमन माहितीही असते व त्यातील काही अनुभव प्रत्येकाच्या गाठीशी पण असतात. यातील काही उदाहरणे आपण आधीच्या काही केसेसमध्ये पाहिलीत आणि पुढेही अजून पाहणार आहोत. बऱ्याच जोडप्यांमध्ये वादाचे मूळ कारण हे अनेकदा लैंगिक संबंधाशी संबंधितच असते, पण ते उघडपणे कुणाशी बोलता किंवा सांगता येत नाही आणि त्यामुळे ही अडचण आणि वाद अधिकच वाढत राहतात किंवा मग मन मारून जगावं लागतं. हे टाळण्यासाठी सर्वप्रथम दोन्ही जोडीदारांनी लैंगिक संबंधांविषयी अधिकृत माध्यमांतून अधिक माहिती घेणे गरजेचे आहे. लैंगिक सुख ही सुद्धा प्रत्येकाची एक मूलभूत गरज आहे हे लक्षात घ्यायला हवे. आपल्याकडील समाजव्यवस्थेमध्ये हे सुख फक्त लग्नाच्या जोडीदारकडूनच घेणे ग्राह्य मानले गेल्याने त्याची जबाबदारी, ओझे किंवा बंधन आपसूक जोडीदारावरच येऊन पडते. मग भलेही ते यासाठी सक्षम किंवा पूरक नसेना का. त्यासाठी ही समाजव्यवसथा दुसरा पर्याय सुचवत नाही किंवा मान...

  परवा पाहिलेल्या अस्तित्व या मराठी सिनेमाविषयी थोडक्यात. यात वेगवेगळ्या भूमिका सांगणारी पात्र आहेत. एकीकडे मी पुरुष असल्याने कितीही स्त्रियांशी बाहेर संबंध ठेवले तरी चालू शकते, पण हिने स्त्री असून एका दुसऱ्या पुरुषाशी संबंध ठेवणे हे कदापीही मान्य नसणारा आणि त्यामुळे 27 वर्षांचे वैवाहिक नाते तोडायला निघालेला नवरा आहे; तर त्याचवेळी दुसरीकडे वारंवार आपल्या नवऱ्याकडून लैंगिक सुखाची मागणी करूनही ती पूर्ण होत नसलेली, किंबहुना त्याविषयी त्याला जराही पर्वा नसल्याने व लग्नानंतर महिनोनमहिने नवऱ्याच्या सहवासाशिवाय घालवावी लागलेली आणि त्यामुळे एका मोहाच्या प्रसंगी क्षणिक आकर्षणातून आलेले शरीरसंबंध आणि त्यातून एका मुलाची आई झालेली बायको आहे. जवळपास 25 वर्षांनी आपला मुलगा हा आपला नाही हे कळल्याने आणि आत्तापर्यंत आपल्याला खूप प्रिय असणारी बायको (गेल्या 27 वर्षांत 25 वर्षांपूर्वी एकदाच परपुरुषाशी लैंगिक संबंध ठेवल्याचे कळल्याने) व्यभिचारी असल्याचे अचानक लक्षात आल्याने तो नवरा तर संतापलायच, पण आपल्या आईच्या आयुष्यातील ही घटना व आपले वडील दुसरेच कुणीतरी असल्याचे कळल्याने आत्तापर्यंत आईवर सर्वांत जा...

  कालच 'अस्तित्व' नावाचा मराठी सिनेमा पाहिला. तो पाहिल्यानंतर ज्या गोष्टींवर पुढच्या काही लेखानंतर मग लिहायचं असं आधी ठरवलं होतं, त्या मुद्द्यांवर न राहवून आत्ताच थोडं लिहीत आहे. पुरुषांनी स्वतःची लैंगिक गरज पूर्ण करण्यासाठी (जाणीवपूर्वक 'लैंगिक भूक' हा शब्द वापरत नाहीये, कारण तो अशा प्रत्येक ठिकाणी लागू होतोच असं नाहीये) बाहेर कधीही, कितीही संबंध ठेवले तरी त्याच्याकडे फारशा नकारात्मकतेने न पाहणारा समाज आणि पुरुष मात्र असेच जर संबंध एखाद्या विवाहित स्त्रीने बाहेर ठेवले, तर आकाशपाताळ एक करतात आणि तिची अगदी जगण्याची सुद्धा लायकी नसल्यासारखे तिच्याशी वागतात. हा दुटप्पीपणा आजही समाजात सर्वच पातळ्यांवर आहे. यात अपवादात्मकच कोणी वेगळं असू शकेल. मुळात 'लैंगिक संबंध' या गोष्टीकडेच इतक्या वाईट दृष्टीने पाहिलं जातं कि त्याविषयी साधं उघड बोलायचं सुद्धा कोणी धाडस करत नाही. लैंगिक संबंध ही एक आनंदाची व समाधान मिळवून देणारी, मनातील नाजूक भावनेतून सुरू होऊन एकमेकांना तृप्त करणारी ही विलक्षण क्रिया समजून घेणे तर दूरच; पण किमान एक 'नैसर्गिक गरज' म्हणून तरी तिच्याकडे बघण्...

  करिअर झाल्याशिवाय लग्न करायचे नाही असा आग्रह आता फक्त मुलं च धरतात असं नाही. मुलीसुद्धा याबाबत आता जागरूक आहेत आणि स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत. मीनाने सुद्धा करिअर झाल्याशिवाय लग्न करणार नाही असं घरी स्पष्ट सांगितलं होतं आणि तिच्या घरच्यांनाही ते मान्य होते. करिअर सेट होईपर्यंत वयाचा तिशीचा टप्पा उलटून गेला होता. आता लग्नासाठी स्थळांची शोधाशोध सुरू झाली. आपल्या समाजात असणाऱ्या पुरुषसत्ताक व्यवस्थेनुसार मुलगा हा मुलीपेक्षा वयाने थोडा तरी जास्तच असायला हवा होता आणि शिवाय शिक्षण आणि करिअरच्या बाबतीत पण जास्तच असायला हवा होता. यात बराच वेळ गेला. शेवटी खूप मुश्किलीने स्थळ मिळाले. फार चौकशी न करता व जास्त वेळ न घालवता लग्न करून टाकले. आधीच हनिमून पॅकेज बुक करून ठेवलेले असल्याने लग्नानंतर लगेच दोघेही हनिमूनला गेले. लग्न ठरणं, होणं व आता हनिमूनला येणं इथपर्यंत च्या सर्व गोष्टी इतक्या पटापट होत गेल्या कि या काळात दोघांना एकमेकांसोबत फार वेळ मिळालाच नाही. अरेंज मॅरेज असल्याने आधीच दोघेही एकमेकांना अपरिचित होते, त्यामुळे हनिमूनला जाताना दोघांनाही एक वेगळेच दडपण जाणवत हो...

  सुरेशला लग्नाच्या आधीपासूनच सेक्स विषयी नेहमीच विशेष आकर्षण राहिले होते. पण समाजातील सभ्यतेचे निकष लक्षात घेता लग्नानंतर जोडीदारासोबतच सेक्स करायचा असं ठरवून तो स्वतःवर नियंत्रण ठेवून होता. आपल्याला सेक्स विषयी असणारे आकर्षण, आवड व आदर त्याने गीताला लग्नाआधीच सांगितले होते व तिलाही ते मान्य होते. त्यामुळे लग्नानंतर खूप छान, मनसोक्त सेक्स लाईफ दोघेही अनुभवत होते आणि खुश होते. पण एक वर्षभरातच गीताची सेक्ससंदर्भातील ओढ कमी झाली. त्यात तिला सुरेश संदर्भात काहीच तक्रार नव्हती, उलट त्याचा सेक्स बद्दलचा व तिच्या बद्दलचा आदर तिला खूप भावून टाकायचा. पण तिला मनातूनच सेक्सची भावना कमी झाल्यासारखे वाटायला लागले. यावर सुरेशने व तिने अनेकदा संवाद साधला. गीताला सेक्सोलॉजिस्ट कडे जावं का असंही वाटत होतं. पण त्यात ती स्वतःकडे खूपच न्यूनगंडातून बघतेय हे जाणवल्याने तो पर्याय मागे पडला. संवादातून व काही काळ वाट पाहून मार्ग निघतोय का पाहूया असं ठरलं. आता लग्नाला जवळपास पाच-सहा वर्षे झाली; पण अजूनही सुरेशला हवी तशी व गीतामध्ये पूर्वी होती तशी सेक्स पार्टनर मिळत नाहीये. आता तर गीताला यात काही चुकीचे वा...

  लग्नानंतर काही महिन्यांतच त्या दोघांमध्ये वाद व्हायला सुरुवात झाली होती. त्याचे एक महत्त्वाचे कारण त्यांच्यातील लैंगिक संबंध सुद्धा होते. मीनासाठी सेक्स जास्त हवाहवासा वाटणारा होता. त्या तुलनेत अतुल ला सेक्स ची फार जास्त ओढ नव्हती. त्याला सेक्स अगदीच नकोय असंही नव्हतं; पण त्याचवेळी मीनाच्या व त्याच्या अपेक्षेमध्ये खूपच तफावत होती. हेच त्यांच्या वादाचे मूळ कारण ठरत होते. तिची सेक्स बद्दल असणारी अपेक्षा तो पूर्ण करू शकत नाही हे थोड्याच दिवसांत दोघांच्याही लक्षात आले होते. यावर त्याने तिच्या चारित्र्यावर व स्त्रीत्वावरच शंका घ्यायला सुरुवात केली होती, तर तिने त्याच्या पुरुषत्वावर शंका घ्यायला सुरुवात केली होती. अतुलच्या मते - 'स्त्रियांनी अशी सेक्स बद्दलची अतिरिक्त अपेक्षा ठेवणे किती चुकीचे आहे. मी काय सेक्स करण्यात अक्षम आहे असं नाही, पण हिचे थोडक्यात समाधानच होत नाही.' तर मीना चे म्हणणे होते कि - 'हा खूप कमी ऍक्टिव्ह असतो. नाममात्र सेक्स करायचा म्हणून करतो. त्यात अजिबात समाधान नसते. मी समाधानी झालेय कि नाही याचा विचार देखील तो करत नाही.' अतुलला मात्र हे मान्यच नव्हते व...

  एकदा तिने मला असं विचारलं कि 'तुझ्या मते लग्नानंतर इतर स्त्रियांशी लैंगिक संबंध ठेवणाऱ्या पुरुषांबद्दल तुझं काय मत आहे?' अर्थातच तेव्हा मी याच मताचा होतो कि 'असं करणं म्हणजे जोडीदाराचा विश्वासघात करण्यासारखेच आहे' असंच माझं मत होतं. त्यावर तिचं म्हणणं होतं कि 'पण त्याच्या बायकोची त्याला परवानगी आहे. तो तिच्यापासून काहीही लपवत पण नाही आणि तिला यात काही चुकीचे पण वाटत नाही. मग काय?' आता हे तर माझ्यासाठी खूपच नवीन होतं आणि हे सरळसरळ बायकोला विश्वासात घेऊन तिच्या भोळेपणाचा फायदा घेऊन तिलाच फसवण्यासारखे आहे असे मला तेव्हा वाटत होते. त्यांच्यात काही प्रॉब्लेम असेल तर त्यांनी सरळसरळ घटस्पोट घेवून वेगळं व्हावं आणि मग काय ते करावं असं वाटत होतं. पण याव्यतिरिक्त तो त्याच्या बायकोला खूप जीव लावतो आणि तिची खूप काळजी घेतो असं तिचं म्हणणं होतं. शिवाय तिचे सुद्धा तिच्या नवऱ्यावर खूप प्रेम होते आणि तिच्या आजारपणामुळे ती त्याला पुरेसे लैंगिक सुख नाही देऊ शकत, तर त्याने ते इतर स्त्रियांकडून मिळवायला तिला काहीच हरकत नव्हती. उलट या सगळ्यात तो माझ्याशी प्रामाणिक राहून काहीही लपवत ...

  'घरकाम' व 'पझेसिव्हनेस' या दोन्ही लेखमालांना तुमचा भरभरून प्रतिसाद मिळाला. त्याच दरम्यान आणखी काही विषयांवर लिहिण्याच्या शिफारशी, सूचना व विनंत्या येत होत्या. माझ्याही मनात आणखी काही विषय होते, पण यातील सगळ्यांवर स्वतंत्र व सलग लिहायचं म्हटलं तर एका विषयावर खूप वेळ जाणार आणि इतर विषय लांबणीवर पडणार. त्यातून मुळात लिहिण्याचा माझा वेग पाहता यातील अनेक विषयांपर्यंत पोचणंच होणार नाही हे लक्षात आल्याने जरा लिहिण्याचा फॉर्म बदलावा असं वाटत होतं. त्यात गेले काही दिवसात घडणाऱ्या घडामोडींतून बरेच विचार माझ्या डोक्यात सतत येत होते. त्यात सुशांत सिंग प्रकरण व त्यातून आत्महत्या या विषयावर सुरू झालेली चर्चा, मानसिक कोंडी व एकटेपणाचा ताण याची दिसणारी अनेक उदाहरणे आणि त्यात लॉकडाऊन मुळे पडलेली भर, तसेच या दरम्यान काही मित्र-मैत्रिणींशी मैत्री, प्रेम, लग्न, सेक्स, पालकत्व या सगळ्या विषयांवर झालेल्या गप्पा यावर अधिक विचार करून एक फॉर्म सुचला आणि एकदाची सुरुवात करावी असं ठरवलं. याला एक मस्त नावही सुचलं- 'शेअरिंग केअरिंग'. म्हणजे नावाप्रमाणेच यामध्ये माझ्या मनातील काही गोष्टी तर...

  सकाळी उठल्यावर चिऊ ने आजीजवळ पुढची गोष्ट सांगण्याचा हट्ट धरला व तिच्या मनात आलेले सगळे प्रश्न पण सांगितले. यावर आजी चिऊला म्हणाली- हे बघ चिऊ, ही जंगल पेटण्याची गोष्ट निरंतर घडणारी आहे. ही भूतकाळात अनेकदा अनेक ठिकाणी घडली आहे, आजही घडत आहे व पुढेही घडत राहील. याची जागा बदलेल. म्हणजे जंगलं बदलतील, पण त्या त्या वेळी त्या ठिकाणी असणाऱ्या पशु, पक्षी व प्राण्यांच्या भूमिका अशाच स्वरूपाच्या राहणार आहेत. आणि यातून पुढं नेमकं काय घडायला हवं हे या सर्वांच्या भूमिकेवरच अवलंबून असणार आहे बघ. त्यामुळे तुझ्या मनातील या सर्व प्रश्नांचं एकच उत्तर प्रत्येकवेळी असेल असं नाही तर जसं त्या तुझ्या आवडत्या अवेंजर्स मूवी सिरीज मधील डॉक्टर स्ट्रेंज ने 'या ब्रह्मांडाचं पुढे काय होईल? अवेंजर्स ब्रह्मांड वाचवू शकतील का?' याच्या एक लाख शक्यता पडताळून पाहिल्या होत्या, तसेच इथे सुद्धा काही शक्यता आपल्याला लक्षात घ्याव्या लागतात आणि त्यानुसार आपण त्या ठिकाणी कुणाच्याही भूमिकेत असू, तर काय करायला हवं? हे या शक्यतांच्या आधारावर तपासून बघायचे असते. जसे डॉक्टर स्ट्रेंज ला एक लाख शक्यता पैकी फक्त एकाच शक्यतेमध्य...

  हिंसेचे अनेक प्रकार व त्याची कारणे आणि उपाय आपण पाहिले. आता आपण अहिंसेच्या मुद्द्यावर बोलूयात. 'अहिंसेचा मार्ग म्हणजे नेभळट, लाचार, शेपूट घालून जगणाऱ्या लोकांचा मार्ग' असं आपल्या अनेक मित्र-मैत्रिणींना वाटत असतं. कुणी आपल्या एका गालात मारली तर दुसरा गाल पुढे करण्याइतके आपण षंढ आहोत काय? असंही अनेकजण म्हणत असतात. पण अहिंसा म्हणजे अन्याय सहन करणे नसून अन्यायाचा प्रतिकार सनदशीर मार्गाने करणे आहे हे आपण लक्षात घ्यायला हवे. अहिंसेचा मार्ग हा दुर्बलांचा मार्ग नसून अंगी हिंमत असणाऱ्यांचाच मार्ग आहे. कारण अंगी हिंमत असल्याशिवाय अहिंसेच्या वाटेवरून चालणे शक्य नाही. आपल्याला समोरच्याची एखादी गोष्ट आवडली नाही, म्हणून त्याच्यावर हात उचलणे किंवा रागावणे, चिडणे, शिव्या घालणे हे सोपे असते; पण त्या अवस्थेतही त्याला समजून घेणे व समजावून सांगणे आणि त्यासाठी आधी आपल्या रागावर नियंत्रण ठेवणे हे सोपे काम नाही. त्यासाठी प्रचंड संयम अंगी असावा लागतो. 'एखाद्याच्या वर्तनाचा द्वेष करा, पण त्या व्यक्तीचा द्वेष करू नका' असं अहिंसेचं तत्व सांगतं. याचा अर्थ समोरच्या माणसाच्या परिवर्तनाच्या शक्यतेव...

  एक मोठं घनदाट जंगल होतं. त्या विशाल घनदाट जंगलाच्या कुशीत अनेक वेगवेगळे पशु, पक्षी, किटक व वेगवेगळे जीव गुण्यागोविंदाने राहत होते. त्या जंगलात अनेक झुळझुळ वाहणारे निखळ, नितळ व स्वच्छ पाण्याचे लहान-मोठे झरे होते व अनेक विशालकाय पांढऱ्या-शुभ्र रंगाचे उंचावरून कोसळणारे, दुरूनच लक्ष वेधून घेणारे व दूरवर पोचणारे आणि अनेकांना आपल्या प्रेमात पाडणारे असे धबधबे सुद्धा होते. सगळे प्राणी, पक्षी व जीव एकोप्याने रहात दिवसेंदिवस या जंगलाची शान वाढवत होते. साऱ्या जगाला या जंगलाचा हेवा वाटायचा. अचानक एके दिवशी या जंगलामध्ये एक मोठा वणवा पेटतो व तो बघता बघता सगळे जंगलच जाळून राख करील कि काय? अशी भिती वाटायला लागते. त्या वणव्याला पाहून जंगलातील काही प्राणी खूप घाबरतात व तिथून पळून जाऊ लागतात. काही जुने जाणते प्राणी मात्र या सगळ्याकडे दुर्लक्ष करत आपापल्या वाटेने चालत राहतात, जणू काही घडलेच नाही. त्यांच्या मते ही काय खूप गंभीर गोष्ट नव्हती. इतक्या मोठ्या जंगलात अशा प्रकारचे लहान सहान वणवे लागणारच! असं त्यांचं मत होतं आणि त्याची धग संपली कि तो वणवा आपोआप विझेल असा त्यांचा दृढ विश्वास होता. शिवाय काह...

  कौटुंबिक हिंसा हा सुद्धा हिंसेचा एक मोठा भाग आपल्या समाजात आहे. यामध्ये शारीरिक हिंसेबरोबरच भावनिक हिंसा सुद्धा खूप मोठ्या प्रमाणात असते. कौटुंबिक हिंसा ही पुरुषप्रधान व्यवस्थेची उत्पत्ती आहे. आपल्या पुरुषप्रधान समाजामध्ये आत्तापर्यंत स्त्रियांना नेहमीच दुय्यम स्थान मिळत आलेले आहे. आज जरी समानतेची चळवळ बऱ्यापैकी सुरू झालेली असली तरीही अजून बहुसंख्य महिला या पुरुषप्रधान व्यवस्थेमध्ये आजही भरडल्या जात आहेत. 'बायको ही पायातली वहाण (चप्पल) असते आणि ती पायाशीच राहिली पाहिजे' अशी मानसिकता बाळगणारे पुरूष बायकोला फक्त गरजा भागवण्याचे यंत्र मानून वागवत असतात. बायको ताब्यात राहिली पाहिजे, ती डोक्यावर चढता कामा नये असे सल्ले देणारे महाभाग सुद्धा या कौटुंबिक हिंसेला जबाबदार आहेत. त्याचबरोबर बायकांनी बायकांसारखंच राहिलं पाहिजे, मर्यादा सांभाळून जगलं पाहिजे वगैरे उपदेशाचे डोस पाजणारे संस्कृतीरक्षक आणि आपल्यावर आपल्या सासूने केलेल्या अन्यायाचा बदला आपल्या सुनेवर अन्याय करून घेण्यात मजा वाटणाऱ्या स्त्रिया सुद्धा याला जबाबदार आहेत. या व्यवस्थेमध्ये पुरुषाकडून स्त्रीवर होणारा अन्याय व हिंसाचार...

  हिंसेच्या अनेक प्रकारांपैकी जे काही प्रकार व त्याची कारणे आपण पाहिलीत, ते सर्व प्रत्यक्ष हिंसेशी निगडित असणारे होते. पण असेच प्रत्यक्ष हिंसेशी संबंधित नसलेले सुद्धा काही हिंसेचे प्रकार असतात ते आज आपण पाहू. यातल्या काहींना हिंसा म्हणणं हे विवादास्पद ठरू शकेल व त्यावर चर्चा होण्यास वाव असू शकेल असेही काही प्रकार आहेत. यात पर्यावरणाची होणारी हिंसा, झाडांच्या राजरोस होणाऱ्या कत्तली, मांसाहार व संरक्षणार्थ केलेला प्रतिकार या गोष्टींचा समावेश होतो. यामध्ये प्रत्यक्ष भावना ही हिंसा करण्याची म्हणजेच हिंसक नसते; पण त्याच्या परिणामास्तव समोरच्या जीवाची हत्या मात्र होत असते. झाडांच्या कत्तलीमुळे झाडांचा तर जीव जातोच, पण त्यावर अवलंबून असणाऱ्या इतर अनेक प्राण्यांचे सुद्धा हाल होतात व अनेकदा त्या कत्तलीत त्यांचे जीव पण जातात. शिवाय त्यामुळे पर्यावरणावर सुद्धा अनेक विपरीत, कायमस्वरूपी व भरून न निघणारे परिणाम होतात, ज्यामुळे पृथ्वीवरील सर्वच सजीवांचे जीवनमान धोक्यात येते. मांसाहार करणाऱ्या व्यक्तींच्या मनात सुद्धा त्यामागे हिंसक भावना नसते; पण त्यातून अनेक निष्पाप प्राण्यांचा जीव मात्र जातो. फ...

  जात, धर्म, प्रांत, भाषा अशा संकुचित अस्मितांच्या खोट्या प्रतिष्ठेपायी हिंसा करणाऱ्या व घडवून आणणाऱ्या मनोवृत्ती विषयी आपण बोललो. तसेच सत्तेसाठी सुद्धा अशा दंगली व हिंसा घडवून आणणाऱ्यांची एक हिंसक जमात आपल्या समाजात असते. त्यांची शिकार हे नेहमीच वर दिलेले संकुचित अस्मितांच्या खोट्या प्रतिष्ठा बाळगणारे भावनिक, भाबडे व अनेकदा मूर्ख असणारे लोकं असतात. याच लोकांचा वापर करून आपली राजकीय किंवा धार्मिक सत्ता प्रस्थापित करण्याचे काम अनेकजण करत असतात. या सगळ्या हिंसांवर उपाय आधीच्या लेखात दिल्याप्रमाणे चिकित्सक विचार करणे आणि स्वतःच्या धडावर स्वतःचेच डोके ठेवून विचारपूर्वक वागण्याची सवय सर्वांनी लावून घेणे हाच आहे. आजकाल जातींच्या खोट्या व भ्रामक अस्मिता जाणीवपूर्वक काही स्वार्थी घटकांनी अधिक प्रबळ बनवलेल्या आहेत. त्यांची इतकी दहशत समाजात असते कि त्यातून जातीबाहेर अनेक व्यवहार करण्यावर सुद्धा मर्यादा घातली जाते. याचे शिकार अनेकदा तरूण मुलं सुद्धा होतात. जातीबाहेर प्रेम केलं म्हणून कधी पोटच्या मुलीची, कधी तिच्या प्रियकराची तर कधी दोघांचीही हत्या करणारे आणि तरीही स्वतःला पालक म्हणून घेणारे ष...

  विचारपूर्वक निरीक्षण केले तर आपल्या हे लक्षात येईल कि जेव्हा जेव्हा माणसाने संकुचित अस्मितांना जास्त महत्त्व दिले, तेव्हा तेव्हा हिंसेच्या घटना वाढलेल्या आहेत. शिवाय हिंसा घडवून आणणारी ही माणसे सुद्धा जात, धर्म, देव, संस्कृती, भाषा, प्रांत, प्रतिष्ठा, पौरुषत्व अशा संकुचित अस्मितांमध्ये अडकलेलीच माणसे असतात. पूर्वीची वेगवेगळ्या संस्थानांत होणारी युद्धे आणि आज वेगवेगळ्या देशांत होणारी युद्धे यांची वारंवारता पाहता सुद्धा हे लक्षात येईल कि जितक्या माणसाच्या अस्मितांच्या सीमा रुंदावत जातील, तितक्या हिंसेच्या घटना सुद्धा कमी होत जातील. तसेच देव व जाती-धर्माच्या बाबतीत सुद्धा आहे. जितक्या कत्तली आजपर्यंत स्वतःला जाती-धर्माचे ठेकेदार आणि देवाचे रखवालदार समजणाऱ्यांनी केल्या आणि करवल्या आहेत, तितक्या आज इतर कोणत्याच कारणांनी होत नसाव्यात. याउलट ज्यांनी या जाती-धर्माच्या संकुचित अस्मितांचा त्याग करून अखंड मानवतेच्या विचारांचा स्वीकार केला आहे आणि जे मूर्तीत नाही तर माणसांत व सत्कृत्यात देव पाहणारे आहेत किंवा अगदीच देव न मानणारे नास्तिक आहेत, त्यांनी कधीच या कारणावरून दंगली घडवल्याचा किंवा क...

  पहिला प्रश्न म्हणजे ही हिंसा येते कुठून व हिंसा नैसर्गिक आहे का? यासाठी आपल्याला माणसाचा म्हणजेच 'होमो सेपियन सेपियन' चा इतिहास पाहायला हवा. अगदी सुरुवातीच्या काळात आपले पूर्वज हे फळं-कंदमुळं व प्राण्यांची शिकार करून खात होते. त्यावेळी गरज म्हणून माणूस शिकार करत असला तरी त्यातून ही हिंसक वृत्ती त्यांच्यामध्ये होती हे दिसते. त्यानंतर पुढे जेव्हा शेतीची सुरुवात झाली व माणूस एका जागेवर स्थिर होऊ लागला, त्यावेळी या शिकारीचे प्रमाण ठराविक प्राण्यांपुरते मर्यादित राहू लागले. पाहिजे तेव्हा व पाहिजे तितके मांस खायला मिळावे या हेतूने काही मंद असणाऱ्या व सहज नियंत्रणात राहू शकतील अशा प्राण्यांचे पालन करणे सुरू झाले. शेती, पशुपालन, कुक्कुटपालन यांसारख्या उद्योगांमध्ये रमायला लागल्यामुळे माणसाची भटकंती थांबली व तो एका जागेवर स्थिरावू लागला. यातूनच त्याची अनेक गोष्टींबद्दलची जसे की शेत, जमीन, पिक, जनावर, पाणी यांच्याबद्दलची मालकीची भावना प्रबळ होत गेली. आणि या गोष्टी कोणी हिसकावून घेण्याचा प्रयत्न करेल तर त्यावेळी हिंसक होऊन प्रत्युत्तर देण्यासाठी तो समूहासह तयार झाला. यातून माणसा-माणसात ...

  नुकतेच महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या 'हिंसा के खिलाफ मानवता कि ओर' या अभियानांतर्गत मुंबई जिल्ह्याच्या वतीने डॉ. सागर मुंदडा यांचे *हिंसेची मानसिकता व तरुणाई* या विषयावर व्याख्यान आयोजित केले होते. त्यानंतर लगेच मैत्री कट्ट्यावर पण *हिंसा-अहिंसा* हा विषय चर्चेसाठी घेतला. त्यानिमित्ताने काही सुचलं ते लिहिण्याचा प्रयत्न केला आहे. हिंसा म्हटलं कि तिचे अनेक प्रकार आपल्या समोर येतात. जसे कि अनेक माणसांच्या एखाद्या समूहाने एखाद्या माणसाला किंवा माणसांच्या दुसऱ्या समूहाला मारणे, एका माणसाने दुसऱ्या माणसाला किंवा माणसांच्या समूहाला मारणे इत्यादी. मग त्याची कारणे पुन्हा वेगवेगळी असतात. कुणी जात, धर्म, प्रांत, प्रतिष्ठा या नावाने, कोणी चोरी-दरोड्याच्या कारणाने, कोणी अंधश्रद्धेच्या तर कोणी भीती वा अफवांच्या आहारी जाऊन अशा हिंसा करतात. कोणी इतर वैयक्तिक कारणातून एकमेकांची हिंसा करतात, तर कोणी प्रेमाच्या नावाने हिंसा करतात. कोणी अधिकार गाजवण्यासाठी करतात, तर कोणी स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी करतात. कोणी बचावासाठी करतात, तर कोणी बदला घेण्याच्या भावनेतून करतात. कोणी गरजेपोटी, परिस्थि...

  सर्वांना मैत्री दिनाच्या भरभरून सदिच्छा.. मैत्रीचे हे नाते आयुष्यात खूप विलक्षणीय गोष्टी घेऊन येणारे असते. प्रत्येकाच्या आठवणींमध्ये अशी काही मैत्रीची नाती व त्यातले काही क्षण नेहमीच जपून ठेवलेले असतात. जीवाला जीव देणारे जिवलग मित्र-मैत्रिणी मिळणे ही आयुष्यातील सर्वांत मोठी कमाई असते. अर्थात ती सर्वांच्याच वाट्याला येते असं नाही, पण ज्यांच्या वाट्याला येते त्यांचे आयुष्य समृद्ध करून जाते. अर्थात या मैत्रीचे स्वरूप व ते व्यक्त करण्याचे प्रकार प्रत्येक ठिकाणी वेगवेगळे असतात आणि अशी प्रत्येक मैत्री ही त्या त्या जागी श्रेष्ठच असते. कुठे कॉलेजपासून मैत्री असणारे काही मित्र-मैत्रिणी उतारवयात सुद्धा गरजेच्या वेळी अगदी मध्यरात्री सुद्धा एकमेकांसाठी धावून जातात, तर कुठे एका फोनवर मित्र-मैत्रिणींसाठी बँक बॅलन्स चा विचार न करता रातोरात पैसे उभे करतात. कुठे मित्र-मैत्रिणींशिवाय वर्गात बसणार सुद्धा नाही असा प्रण करणारे मित्र-मैत्रिणी असतात, तर कुठे मेलो तरी बेहत्तर किंवा कितीही मार खावा लागला तरी बेहत्तर पण मित्र-मैत्रिणींना कठीण प्रसंगी एकटे सोडून जाणार नाही असं म्हणत हिंमतीने उभे राहणारे म...

पझेसिव्हनेस हा आजार आहे का? आपलं ज्यांच्यावर प्रेम आहे त्यांच्याबाबतच पझेसिव्ह होतो ना आपण? मग आपल्या प्रिय व्यक्तीबद्दल आपण पझेसिव्ह असणं यात चूक आहे का? त्यांच्या काळजी व प्रेमापोटीच आपण बऱ्याचदा सगळं करत असतो ना? यातून त्यांना अजून सुधारायला संधी मिळेल म्हणूनच सारख्या सूचना व काही निर्णय त्यांच्यावर लादतो ना आपण? मग तरी आपण वाईट ठरतो का यामुळे? पझेसिव्हनेस थांबवता येतो का? 'पझेसिव्ह व्हायचं नाही' असं ठरवून करता येतं का? हे व असे अनेक प्रश्न पझेसिव्हनेस संदर्भात आपल्यापैकी अनेकांच्या मनात असतात. या लेखमालेदरम्यान येणाऱ्या प्रतिक्रियांतून यातले काही माझ्यापर्यंत पोचले. लेखमालेचा शेवट करताना या सगळ्या मुद्द्यांवर बोलणं गरजेचंच आहे असं वाटलं, म्हणून या शेवटच्या लेखात आज यावर बोलूयात. पझेसिव्हनेस मुळे अनेकदा नुकसान होतानाच जास्त दिसतं असं आपल्यापैकी अनेकांना वाटत असेल. पण खरं तर जेव्हा पझेसिव्हनेस नुकसानकारक ठरतो तेव्हाच तो जास्त चर्चिला जातो व इतर वेळी त्याकडे फारसं लक्ष दिलं जात नाही. त्यामुळे पझेसिव्हनेस बाबत फक्त नकारात्मक दृष्टीने जास्त पाहिलं जातं. मुळात जन्माला आलेली प्रत्...